۴ نوع درمان چاقی: رژیم، دارو، بالون و جراحی اسلیو

مقدمه

اگر دنبال درمان چاقی هستید و بین رژیم، قرص، بالون و عمل جراحی گیج شده‌اید، تنها نیستید. هر کسی که چند بار وزن کم کرده و دوباره برگردانده، همین سؤال را دارد: «بالاخره کدام راه جواب می‌دهد؟» جواب کوتاه این است که یک راه جادویی برای همه وجود ندارد، ولی چهار نوع درمان برای چاقی داریم که هر کدام برای گروه مشخصی از بیماران ساخته شده‌اند.

این چهار روش عبارت‌اند از تغییر سبک زندگی (رژیم، حرکت و رفتار)، داروهای کاهش وزن، روش‌های آندوسکوپیک مثل بالون معده، و جراحی چاقی مثل اسلیو و بای‌پس. بیشتر مردم از روش اول شروع می‌کنند و باید هم همین‌طور باشد. ولی اگر بعد از چند ماه تلاش جدی وزن تکان نخورد یا شاخص توده بدنی (BMI) بالای ۳۵ باشد، ماندن در همان نقطه یعنی هر سال بیشتر به دیابت، فشار خون، آپنه خواب و مشکلات مفصلی نزدیک شدن.

نکته‌ای که کمتر کسی صریح می‌گوید این است: چاقی یک بیماری مزمن است، نه ضعف اراده. بدن آدم چاق بعد از کاهش وزن با هورمون‌هایی که گرسنگی را بالا می‌برند مقاومت می‌کند. برای همین گاهی رژیم تنها کافی نیست و کمک پزشکی لازم می‌شود. این اصلاً شکست شما نیست.

در ادامه هر چهار روش را ساده توضیح می‌دهم: چقدر وزن کم می‌کنند، چه کسی کاندیدای آن‌هاست، عوارض و هزینه‌ی پنهانشان چیست. آخر مقاله هم ۱۰ سؤالی را جواب داده‌ام که بیماران بیشتر از همه می‌پرسند.

آنچه باید بدانید (خلاصه سریع)

• ۴ روش اصلی برای درمان چاقی وجود دارد: سبک زندگی، دارو، بالون معده و جراحی.
• طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، از هر ۸ نفر در دنیا ۱ نفر با چاقی زندگی می‌کند.
• چاقی یعنی BMI ۳۰ یا بیشتر؛ جراحی معمولاً از BMI ۳۵ به بالا (یا ۳۰ تا ۳۵ همراه با بیماری مثل دیابت) بررسی می‌شود.
• رژیم و ورزش معمولاً ۵ تا ۱۰ درصد وزن را کم می‌کنند؛ داروهای جدید تا حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد؛ جراحی اسلیو معمولاً ۶۰ تا ۷۰ درصد وزن اضافه را.
• هیچ‌کدام از چهار نوع درمان چاقی بدون تغییر عادت‌های غذایی ماندگار نمی‌شود.
• انتخاب درمان باید بعد از معاینه و آزمایش و با نظر پزشک انجام شود، نه از روی تجربه‌ی دوست و آشنا.

چاقی دقیقاً چیست و چرا «اراده» کافی نیست؟

پزشکان برای تشخیص چاقی از BMI استفاده می‌کنند؛ یعنی وزن (کیلوگرم) تقسیم بر مجذور قد (متر). مثلاً کسی که ۹۰ کیلو وزن و ۱۶۵ سانتی‌متر قد دارد، BMI حدود ۳۳ دارد. جدولی که معمولاً استفاده می‌شود این است:

BMI کامل نیست. ورزشکار عضلانی ممکن است BMI بالایی داشته باشد بدون این‌که چاق باشد، و دور کمر هم اهمیت دارد. ولی برای تصمیم‌گیری درباره‌ی درمان، همین عدد نقطه‌ی شروع خوبی است.

سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده که در سال ۲۰۲۲ حدود ۸۹۰ میلیون بزرگسال در جهان چاق بوده‌اند و چاقی در چهار دهه بیش از دو برابر شده است (منبع: WHO). یعنی این مشکل فقط مشکل شخصی شما نیست؛ یک مسئله‌ی بزرگ سلامت عمومی است.

چرا بعضی‌ها با همان رژیم راحت‌تر لاغر می‌شوند؟ ژنتیک، خواب، استرس، داروهایی که مصرف می‌کنید، مشکلات هورمونی مثل کم‌کاری تیروئید یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، و حتی محیط زندگی همه نقش دارند. وقتی وزن کم می‌شود، بدن هورمون گرلین (هورمون گرسنگی) را بالا می‌برد و هورمون سیری را پایین. پس اگر بعد از رژیم، گرسنگی شدیدتری حس کرده‌اید، تصورتان نیست؛ فیزیولوژی است.

روش اول: تغییر سبک زندگی؛ پایه‌ی هر درمان چاقی

این روش همیشه اولین پله است، حتی اگر بعداً دارو یا جراحی لازم شود. چون بدون آن، نتیجه‌ی همه‌ی روش‌های دیگر هم برمی‌گردد.

سه ستون این روش:

1. تغذیه: منظور رژیم‌های کوتاه‌مدت و سخت نیست. هدف، کم کردن حدود ۵۰۰ کیلوکالری از مصرف روزانه است که معمولاً هفته‌ای نیم تا یک کیلو کاهش وزن می‌دهد. پروتئین کافی (تخم‌مرغ، مرغ، ماهی، حبوبات، ماست)، سبزی فراوان و کم کردن نوشیدنی‌های شیرین و فست‌فود بیشترین اثر را دارند.
2. حرکت: حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته (مثل پیاده‌روی تند) توصیه می‌شود. برای نگه داشتن وزن بعد از کاهش، خیلی از افراد به ۲۰۰ تا ۳۰۰ دقیقه نیاز دارند. تمرین مقاومتی (وزنه، کش) کمک می‌کند عضله‌ها از بین نروند.
3. رفتار و خواب: کم‌خوابی (کمتر از ۶ ساعت) گرسنگی را بالا می‌برد. غذا خوردن هیجانی، تماشای تلویزیون موقع شام و نخوردن صبحانه از عادت‌هایی هستند که با کمک یک مشاور تغذیه یا روان‌شناس قابل اصلاح‌اند.

نتیجه‌ی واقعی: برنامه‌های جدی سبک زندگی معمولاً ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن را کم می‌کنند. برای فردی با ۱۰۰ کیلو وزن یعنی ۵ تا ۱۰ کیلو. شاید به نظر کم بیاید، ولی همین مقدار قند خون، فشار خون و چربی خون را به‌طور محسوس بهتر می‌کند (منبع: NIDDK).

مناسب چه کسانی است؟ افراد با اضافه وزن یا چاقی درجه ۱ که بیماری زمینه‌ای شدید ندارند، و همچنین هر کسی که قصد دارد بعداً دارو یا جراحی انجام دهد.

ضعف اصلی: نگه داشتن نتیجه سخت است. مطالعات نشان می‌دهند بخش زیادی از افراد در طول چند سال، قسمت مهمی از وزن کم‌شده را برمی‌گردانند. اگر چند بار این چرخه را تجربه کرده‌اید، به معنی این نیست که ناتوانید؛ یعنی وقت آن است که ابزار دیگری هم کنار سبک زندگی بگذارید.

نمونه‌ای رایج در مطب (فرضی و برای توضیح): خانمی ۳۸ ساله با BMI حدود ۳۱ سه بار در چند سال با رژیم‌های شدید ۸ تا ۱۰ کیلو کم کرده و هر بار برگشته است. اینجا بهترین قدم معمولاً رژیم سخت‌تر نیست، بلکه برنامه‌ی تغذیه‌ی قابل‌اجرا، بررسی تیروئید و آزمایش قند، و پیگیری ماهانه است.

روش دوم: دارو؛ ابزاری که در چند سال اخیر بازی را عوض کرد

تا چند سال پیش داروهای چاقی یا اثر کمی داشتند یا عوارضشان بیشتر از فایده‌شان بود. این وضع با آمدن داروهای تقلیدکننده‌ی هورمون GLP-1 (مثل سماگلوتاید) و GIP/GLP-1 (مثل تیرزپاتاید) تغییر کرد. این داروها شبیه هورمون‌هایی عمل می‌کنند که بعد از غذا از روده ترشح می‌شوند: سیری را زودتر می‌رسانند، تخلیه‌ی معده را کند می‌کنند و «صدای غذا» را در ذهن کم می‌کنند.

آمار قابل‌اتکا:

• در کارآزمایی STEP 1، افرادی که سماگلوتاید ۲٫۴ میلی‌گرم دریافت کردند در ۶۸ هفته به‌طور متوسط حدود ۱۵ درصد از وزن بدنشان را کم کردند (مقاله در NEJM).
• در کارآزمایی SURMOUNT-1، تیرزپاتاید با بالاترین دوز در ۷۲ هفته تا حدود ۲۰ درصد کاهش وزن داشت (مقاله در NEJM).
• در کارآزمایی SELECT، سماگلوتاید در افراد چاق با بیماری قلبی، خطر حوادث قلبی-عروقی جدی را حدود ۲۰ درصد کم کرد.

یک نکته‌ی مهم: وقتی دارو قطع شود، بیشتر افراد بخشی از وزن را پس می‌گیرند. یعنی این‌ها بیشتر شبیه داروی فشار خون هستند تا یک «دوره‌ی کوتاه». این را باید از ابتدا با پزشک مطرح کنید.

عوارض رایج: تهوع، یبوست یا اسهال، سنگینی معده و در موارد کمتر مشکلات کیسه‌صفرا یا پانکراس. معمولاً دارو را با دوز کم شروع می‌کنند و کم‌کم بالا می‌برند تا عوارض کمتر شود.

چه کسانی نباید مصرف کنند؟ افراد با سابقه‌ی شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید، بارداری یا قصد بارداری، و سابقه‌ی پانکراتیت از موارد محتاط‌اند. حتماً قبل از شروع، پزشک باید شما را معاینه کند.

مناسب چه کسانی است؟ افرادی با BMI حداقل ۳۰ (یا ۲۷ همراه با بیماری مرتبط مثل دیابت یا فشار خون) که با سبک زندگی به‌تنهایی به نتیجه نرسیده‌اند و ترجیح می‌دهند عمل جراحی نکنند.

ضعف اصلی: هزینه‌ی ماهانه، کمبود یا تفاوت قیمت در بازار، و نیاز به مصرف طولانی‌مدت. هشدار جدی: خرید این داروها از منابع غیررسمی و بدون نسخه ریسک تقلبی بودن و دوز نادرست دارد.

روش سوم: بالون معده؛ راه میانه بدون جراحی

بالون معده یک بالون سیلیکونی نرم است که با آندوسکوپ و بدون برش، داخل معده گذاشته و با سرم نمکی پر می‌شود. چون بخشی از فضای معده را اشغال می‌کند، با مقدار کمی غذا سیر می‌شوید. معمولاً حدود ۶ ماه تا یک سال در معده می‌ماند و بعد با آندوسکوپ خارج می‌شود.

مزیت‌ها: بدون برش و بیهوشی طولانی، معمولاً همان روز ترخیص، و کاملاً برگشت‌پذیر.

نتیجه: در مطالعات، بالون معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد وزن بدن را در مدت حضورش کم می‌کند. این عدد کمتر از اسلیو است، ولی برای کسی که BMI او حدود ۳۰ تا ۳۵ است و آمادگی جراحی ندارد، می‌تواند یک شروع خوب باشد.

عوارض: در هفته‌ی اول حالت تهوع، استفراغ و دل‌درد شایع است و معمولاً با دارو بهتر می‌شود. موارد نادر ولی جدی مثل خالی شدن بالون یا انسداد هم گزارش شده است، برای همین پیگیری منظم لازم است.

ضعف اصلی: بالون یک ابزار موقت است. اگر در مدتی که بالون هست عادت‌های غذایی را اصلاح نکنید، بعد از خارج کردنش وزن برمی‌گردد. یعنی بالون فقط «فرصت» می‌دهد؛ کار اصلی را شما باید انجام دهید.

روش چهارم: جراحی چاقی؛ وقتی بقیه راه‌ها کافی نیستند

جراحی چاقی (جراحی متابولیک) قوی‌ترین و ماندگارترین روش درمان چاقی شدید است. دو عمل رایج‌تر در دنیا اسلیو معده و بای‌پس معده هستند.

اسلیو معده: با لاپاراسکوپی (چند سوراخ کوچک) حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد معده برداشته می‌شود و معده‌ای به شکل لوله‌ی باریک باقی می‌ماند. این کار هم حجم غذا را کم می‌کند و هم ترشح هورمون گرسنگی را پایین می‌آورد. در ایران و دنیا عمل شماره‌ی یک از نظر تعداد است.

بای‌پس معده: معده‌ی کوچکی ساخته می‌شود و مسیر غذا به بخشی از روده‌ی کوچک وصل می‌شود. وزن بیشتری کم می‌شود و برای ریفلاکس شدید یا دیابت کنترل‌نشده گاهی انتخاب بهتری است، ولی عمل پیچیده‌تر است و نیاز به مکمل‌های ویتامینی طولانی‌مدت دارد.

چه کسی کاندیدای جراحی است؟ بر اساس راهنمای جدید انجمن جراحی چاقی آمریکا و فدراسیون جهانی (۲۰۲۲): BMI حداقل ۳۵ صرف‌نظر از بیماری همراه، و در بعضی افراد BMI بین ۳۰ تا ۳۴٫۹ که دیابت یا بیماری متابولیک دارند. تصمیم نهایی همیشه با معاینه و آزمایش و مشورت تیمی است (منبع: ASMBS).

نتیجه: اسلیو معمولاً ۶۰ تا ۷۰ درصد از وزن اضافه را کم می‌کند و بسیاری از بیماران دیابت نوع ۲، فشار خون و آپنه‌ی خواب بهتری پیدا می‌کنند. بخش زیادی از بیماران دیابتی بعد از جراحی، به دارو کمتر یا اصلاً نیاز ندارند.

عوارض احتمالی: نشت از خط برش، خونریزی، لخته، تنگی معده، ریفلاکس بعد از اسلیو، و کمبود ویتامین و آهن اگر مکمل مصرف نشود. در دست جراح باتجربه و بیمارستان مجهز، این عوارض نادرند و قابل مدیریت‌اند، ولی صفر نیستند و باید از جراحتان صادقانه درباره‌ی آمار خودش بپرسید.

روز اول بعد از عمل: معمولاً بعد از ۱ تا ۲ روز ترخیص می‌شوید، ۲ تا ۳ هفته رژیم مایعات و نرم دارید و بعد کم‌کم به غذای معمولی می‌رسید. اهمیت پیگیری، آزمایش‌های دوره‌ای و مکمل‌ها را نباید دست‌کم گرفت.

نمونه‌ای رایج در مطب (فرضی و برای توضیح): آقایی ۴۵ ساله با BMI حدود ۴۲، دیابت و آپنه‌ی خواب، ده سال رژیم و قرص امتحان کرده بود. بعد از اسلیو ظرف ۱۲ تا ۱۴ ماه چیزی حدود ۳۵ تا ۴۰ کیلو کم کرد و قند خونش به حدی بهتر شد که دوز داروهایش را پزشک کم کرد. دلیلش «اراده‌ی بیشتر» نبود؛ عمل، هورمون‌های بدنش را عوض کرده بود.

کدام روش درمان چاقی برای شما مناسب‌تر است؟

جدول زیر یک مقایسه‌ی ساده است (اعداد تقریبی‌اند و برای هر فرد فرق می‌کنند):

چند قاعده‌ی ساده برای انتخاب:

1. اگر BMI بین ۲۵ تا ۳۰ است، اول از سبک زندگی و در صورت لزوم دارو شروع کنید.
2. اگر BMI بین ۳۰ تا ۳۵ است و بیماری همراه ندارید، ترکیب سبک زندگی با دارو یا بالون گزینه‌ی منطقی است.
3. اگر BMI بالای ۳۵ است یا دیابت و آپنه دارید، حتماً مشورت جراحی چاقی را جدی بگیرید.
4. هیچ‌کدام جایگزین کنترل‌های پزشکی نیست؛ حتی بعد از جراحی، رژیم و ورزش و آزمایش‌ها باید ادامه پیدا کنند.

۱۰ سؤال متداول درباره‌ی درمان چاقی

سؤال: بهترین روش درمان چاقی کدام است؟

پاسخ: روش «بهترین» برای همه وجود ندارد. انتخاب به BMI، بیماری‌های همراه، سابقه‌ی رژیم‌های قبلی، بودجه و ترجیح شما بستگی دارد. معمولاً پزشک از سبک زندگی شروع می‌کند و در صورت لزوم، دارو، بالون یا جراحی را اضافه می‌کند.

سؤال: چه زمانی باید به فکر جراحی چاقی بیفتم؟

پاسخ: وقتی BMI شما حداقل ۳۵ است، یا ۳۰ تا ۳۵ همراه با بیماری‌هایی مثل دیابت، و با تلاش جدی برای سبک زندگی (یا دارو) نتیجه‌ی ماندگار نگرفته‌اید.

سؤال: آیا جراحی اسلیو معده خطرناک است؟

پاسخ: مثل هر عمل جراحی ریسک دارد، ولی در مراکز مجهز و دست جراح باتجربه، میزان عوارض جدی پایین است. ریسک چاقی درمان‌نشده هم کمتر از آن نیست. قبل از عمل باید آزمایش، بررسی قلب و بیهوشی و مشاوره‌ی تغذیه انجام شود.

سؤال: بعد از اسلیو معده چقدر وزن کم می‌شود؟

پاسخ: معمولاً ۶۰ تا ۷۰ درصد وزن اضافه در ۱۲ تا ۱۸ ماه. یعنی اگر ۴۰ کیلو اضافه وزن دارید، حدود ۲۴ تا ۲۸ کیلو. این به رعایت رژیم و فعالیت هم بستگی دارد.

سؤال: آیا بعد از جراحی وزن دوباره برمی‌گردد؟

پاسخ: ممکن است. بعضی بیماران بعد از چند سال مقداری وزن پس می‌گیرند، به‌خصوص اگر عادت‌های غذایی را اصلاح نکرده باشند. پیگیری مرتب با پزشک و تغذیه‌ی درست جلوی این اتفاق را می‌گیرد.

سؤال: داروهای لاغری از جراحی بهترند؟

پاسخ: بهتر یا بدتر نیستند، برای افراد متفاوتی مناسب‌اند. جراحی کاهش وزن بیشتر و ماندگارتری دارد، دارو غیرتهاجمی است ولی باید ادامه پیدا کند. گاهی هم ترکیب هر دو لازم می‌شود.

سؤال: بالون معده چقدر جواب می‌دهد؟

پاسخ: معمولاً ۱۰ تا ۱۵ درصد وزن بدن در مدت ۶ ماه تا یک سال. به شرطی که همزمان عادت‌های غذایی را اصلاح کنید.

سؤال: آیا چاقی با رژیم تنها قابل درمان است؟

پاسخ: در چاقی خفیف بله، به‌ویژه اگر ادامه‌دار و همراه با ورزش باشد. در چاقی شدید بدن در برابر کاهش وزن مقاومت هورمونی می‌کند و معمولاً به کمک پزشکی احتیاج پیدا می‌شود.

سؤال: بعد از جراحی چاقی چه مکمل‌هایی لازم است؟

پاسخ: بسته به نوع عمل، معمولاً مولتی‌ویتامین، ویتامین B12، کلسیم، ویتامین D و گاهی آهن. نوع و دوز را پزشک و متخصص تغذیه بر اساس آزمایش‌های شما مشخص می‌کند.

سؤال: هزینه‌ی درمان چاقی چقدر است؟

پاسخ: بسته به روش، بیمارستان، بیمه و شرایط شما فرق می‌کند. برای عدد دقیق باید با مطب یا مرکز درمانی تماس بگیرید و هزینه‌ی پیگیری‌ها و مکمل‌ها را هم از ابتدا بپرسید.

جمع‌بندی

درمان چاقی یک مسیر است، نه یک قدم. سبک زندگی پایه‌ی کار است، دارو و بالون می‌توانند کمک کنند و جراحی برای کسانی که چاقی شدید دارند قوی‌ترین ابزار است. مهم این است که برای خودتان یک برنامه‌ی پزشکی داشته باشید و از رژیم‌های نمایشی و داروهای بدون نسخه دوری کنید.

معرفی دکتر حامد قلی‌زاده

دکتر حامد قلی‌زاده؛ جراح باتجربه، متخصص جراحی اسلیو معده و بیماری چاقی، جراح لاغری و جراح چاقی.

تاکنون بیش از ۹٬۰۰۰ جراحی لاپاراسکوپی و بیش از ۱۵٬۰۰۰ جراحی چاقی موفق را در شهر تهران با نتایج بسیار درخشان و رضایت بالای ۵۰٬۰۰۰ بیمار انجام داده‌اند.

• فلوشیپ و مدارک: فوق‌تخصص جراحی چاقی و لاپاراسکوپی پیشرفته، متابولیک و جراحی عمومی؛ شماره نظام پزشکی ۱۴۴۷۲۰
• سمت: دکتر و جراح اسلیو معده در تهران، جراح عمومی بیمارستان بقیه‌الله، عضو هیئت علمی دانشگاه بقیه‌الله (عج)
• جراحی چاقی موفق: +۱۵٬۰۰۰ مورد
• جراحی لاپاراسکوپی: +۹٬۰۰۰ مورد
• رضایت بیماران: +۵۰٬۰۰۰ بیمار
• آدرس: تهران، خیابان ملاصدرا، روبروی بیمارستان بقیه‌الله، ساختمان ۱۹۵، طبقه ۵
• وب‌سایت: https://hamimedic.ir/

منابع

• WHO: Obesity and overweight
• NIDDK: Adult overweight and obesity
• NEJM: STEP 1
• NEJM: SURMOUNT-1
• ASMBS: Bariatric surgery procedures